<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<Gradivo ID="98985" NadgradivoID="1356" NRID="28951940" OceID="0" DomainUrl="https://dk.um.si/" IzpisPolniUrl="https://dk.um.si/IzpisGradiva.php?lang=slv&amp;id=98985" StOgledov="354" StPrenosov="8" StOcen="0" VsotaOcen="0" DatumIzvoza="2026-10-03 02:16:18" OcenaSkupna="0" StPodgradiv="0" StudijskiProgramEvsID="" JeIndeksirano="0" JeVecAvtorjev="0" DovoliZahtevkeZaDostop="0">
  <PID Url="http://hdl.handle.net/20.500.12556/DKUM-98985">20.500.12556/DKUM-98985</PID>
  <Naslov>A hybrid NLLB and large language model pipeline for diachronic intralingual translation of 16th-century slovene literary heritage</Naslov>
  <Podnaslov></Podnaslov>
  <TujJezik_Naslov></TujJezik_Naslov>
  <TujJezik_Podnaslov></TujJezik_Podnaslov>
  <Opis>Modernising historical literature into contemporary language is a form of diachronic intralingual translation that supports access to written cultural heritage. For low-resource languages such as Slovene, this task is hindered by orthographic, lexical and syntactic shifts, as well as the scarcity of parallel data. We present a two-stage pipeline that combines a fine-tuned No Language Left Behind (NLLB) model with Claude Opus 4.8 post-editing for the modernisation of 16th-century Slovene literature, retaining archaic words and phrases while normalising the alphabet, orthography and grammar. Using Jurij Dalmatin’s 1584 Bible and its 2017 modernised edition, we constructed an aligned parallel corpus of 14,876 sentence and clause-level pairs through Bohorič-to-Gaj normalisation and LaBSE-based embedding alignment. The hybrid pipeline achieved the best overall scores, reaching BLEU 45.78, CHRF 67.68 and METEOR 71.72, with TER 43.25 and CER 34.00. Its gains over the standalone LLM baseline were large and statistically significant across all the metrics, while its improvement over the fine-tuned NLLB model was smaller and significant mainly for overlap-based measures. We applied the pipeline further to Tulščak’s Kerszhanske leipe molitve (1579), producing the first preliminary modernisation of the earliest known Slovene prayer book assessed qualitatively and tested the generalisation on additional 16th-century texts, including an out-of-domain legal text. The results demonstrate that combining task-specific neural machine translation with controlled LLM post-editing offers a practical strategy for modernising low-resource historical texts and contributes a reusable methodology for digital cultural heritage preservation.</Opis>
  <TujJezik_Opis></TujJezik_Opis>
  <KljucneBesede>
    <Beseda>cultural heritage</Beseda>
    <Beseda>digital humanities</Beseda>
    <Beseda>diachronic intralingual translation</Beseda>
    <Beseda>historical text modernisation</Beseda>
    <Beseda>low-resource language</Beseda>
    <Beseda>neural machine translation</Beseda>
    <Beseda>large language model</Beseda>
    <Beseda>NLLB</Beseda>
  </KljucneBesede>
  <TujJezik_KljucneBesede>
    <Beseda>kulturna dediščina</Beseda>
    <Beseda>digitalna humanistika</Beseda>
    <Beseda>diahroni intralingualni prevod</Beseda>
    <Beseda>modernizacija zgodovinskih besedil</Beseda>
    <Beseda>jezik z omejenimi viri</Beseda>
    <Beseda>nevronsko strojno prevajanje</Beseda>
    <Beseda>veliki jezikovni modeli</Beseda>
  </TujJezik_KljucneBesede>
  <Potrjeno>true</Potrjeno>
  <JeZaklenjeno>false</JeZaklenjeno>
  <JeRecenzirano>true</JeRecenzirano>
  <Zaloznik>MDPI</Zaloznik>
  <Izvor></Izvor>
  <Jezik ID="1033" ISO639-3="eng">Angleški jezik</Jezik>
  <TujJezik ID="1060" ISO639-3="slv">Slovenski jezik</TujJezik>
  <Povezave>https://www.mdpi.com/journal/applsci</Povezave>
  <Pokrivanje></Pokrivanje>
  <CasovnoPokritje></CasovnoPokritje>
  <AvtorskePravice>© 2026 by the authors
</AvtorskePravice>
  <VrstaGradiva ID="dk_c" DRIVER="info:eu-repo/semantics/article">Članek v reviji</VrstaGradiva>
  <DatumVstavljanja>2026-07-23 11:44:27</DatumVstavljanja>
  <DatumObjave>2026-07-23 11:44:29</DatumObjave>
  <DatumSpremembe>2026-07-24 03:06:16</DatumSpremembe>
  <DatumTrajnegaHranjenja>0000-00-00 00:00:00</DatumTrajnegaHranjenja>
  <LetoIzida>2026</LetoIzida>
  <LetoIzidaDo>0</LetoIzidaDo>
  <KrajIzida></KrajIzida>
  <LetoIzvedbe>0</LetoIzvedbe>
  <KrajIzvedbe></KrajIzvedbe>
  <Opomba></Opomba>
  <StStrani>25 str.</StStrani>
  <StevilcenjeNivo1>no. 14, [article no.] 7317</StevilcenjeNivo1>
  <StevilcenjeNivo2>Vol. 16</StevilcenjeNivo2>
  <Kronologija>2026</Kronologija>
  <Patent_Stevilka></Patent_Stevilka>
  <Patent_DatumVeljavnosti>0000-00-00</Patent_DatumVeljavnosti>
  <VerzijaDokumenta>Zaloznikova</VerzijaDokumenta>
  <StatusObjaveDrugje>Objavljeno</StatusObjaveDrugje>
  <VrstaStroskaObjave>apc</VrstaStroskaObjave>
  <DatumPoslanoVRecenzijo>2026-06-17</DatumPoslanoVRecenzijo>
  <DatumSprejetjaClanka>2026-07-16</DatumSprejetjaClanka>
  <DatumObjaveClanka>2026-01-01</DatumObjaveClanka>
  <Licence>
    <Licenca ID="6" Kratica="CC BY 4.0" Naziv="Creative Commons Priznanje avtorstva 4.0 Mednarodna" URL="http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.sl" Logo="by.png" LogoPolniUrl="https://dk.um.si/teme/dkumDev2/img/licence/by.png" DatumZacetkaLicenciranja="" VezanoNa="" VezanoNaAng="" Besedilo="" BesediloAng=""></Licenca>
  </Licence>
  <EmbargoDo></EmbargoDo>
  <VrstaEmbarga ID="1" Naziv="Takojšnja javna objava" OpenAIREDostop="openAccess"></VrstaEmbarga>
  <Osebe>
    <Oseba ID="104702" Ime="Žan Tomaž" Priimek="Šprajc" AltIme="" VlogaID="70" VlogaNaziv="Avtor" ConorID="463984387" Afiliacija="" ArrsID="41159" ORCID=""></Oseba>
    <Oseba ID="104703" Ime="Rok" Priimek="Sekirnik" AltIme="" VlogaID="70" VlogaNaziv="Avtor" ConorID="464202755" Afiliacija="" ArrsID="41160" ORCID=""></Oseba>
    <Oseba ID="29158" Ime="Vlasta" Priimek="Kučiš" AltIme="Vlasta Kucis; Vlasta Kučić; V. Kučiš" VlogaID="70" VlogaNaziv="Avtor" ConorID="58826851" Afiliacija="" ArrsID="33695" ORCID=""></Oseba>
    <Oseba ID="67335" Ime="David" Priimek="Jesenko" AltIme="" VlogaID="70" VlogaNaziv="Avtor" ConorID="228365411" Afiliacija="" ArrsID="37447" ORCID=""></Oseba>
  </Osebe>
  <Identifikatorji>
    <Identifikator ID="4" Sifra="UDK" Naziv="UDK" URL="">004.45</Identifikator>
    <Identifikator ID="3" Sifra="CobissID" Naziv="COBISS_ID" URL="https://plus.cobiss.net/cobiss/si/sl/bib/285726211">285726211</Identifikator>
    <Identifikator ID="15" Sifra="DOI" Naziv="DOI" URL="http://dx.doi.org/10.3390/app16147317">10.3390/app16147317</Identifikator>
    <Identifikator ID="9" Sifra="ISSN-clanka" Naziv="ISSN pri članku" URL="">2076-3417</Identifikator>
  </Identifikatorji>
  <Relacije>
  </Relacije>
  <VerzijeGradiva>
  </VerzijeGradiva>
  <Datoteke>
    <Datoteka ID="208542" DatotekaNRID="0" NamenDatotekeID="5" NamenDatoteke="Izvorni URL" FormatDatotekeID="56" FormatDatoteke="URL" MIME="text/url" IkonaFormata="html.gif" IkonaFormataPolniUrl="https://dk.um.si/teme/dkumDev2/img/fileTypes/html.gif" VelikostDatoteke="0" VelikostDatotekeKratko="0,00 KB" DatumVstavljanja="2026-07-23 11:44:32" JeZbrisana="false" JeJavnoVidna="true" JeIndeksirana="false" JeVidno="true" VidnoOd="01.01.1970" Zaporedje="0">
      <Naziv></Naziv>
      <OrgNaziv></OrgNaziv>
      <URL>https://www.mdpi.com/2076-3417/16/14/7317</URL>
      <Opis></Opis>
      <OpisTujJezik></OpisTujJezik>
      <UrlObdelave></UrlObdelave>
      <FrekvencaAzuriranjaID>1</FrekvencaAzuriranjaID>
      <Verzija></Verzija>
      <MD5></MD5>
      <SHA256></SHA256>
      <UUID>1b9e4dfa-867b-11f1-a732-00155d0001be</UUID>
      <PID></PID>
      <PrenosPolniUrl>https://dk.um.si/Dokument.php?lang=slv&amp;id=208542</PrenosPolniUrl>
      <Vsebine>
      </Vsebine>
    </Datoteka>
    <Datoteka ID="208543" DatotekaNRID="14743515" NamenDatotekeID="2" NamenDatoteke="Predstavitvena datoteka" FormatDatotekeID="2" FormatDatoteke=".pdf" MIME="application/pdf" IkonaFormata="pdf.gif" IkonaFormataPolniUrl="https://dk.um.si/teme/dkumDev2/img/fileTypes/pdf.gif" VelikostDatoteke="1677069" VelikostDatotekeKratko="1,60 MB" DatumVstavljanja="2026-07-23 11:46:50" JeZbrisana="false" JeJavnoVidna="true" JeIndeksirana="true" JeVidno="true" VidnoOd="01.01.1970" Zaporedje="1">
      <Naziv>applsci-16-07317-v2_(2).pdf</Naziv>
      <OrgNaziv>applsci-16-07317-v2_(2).pdf</OrgNaziv>
      <URL></URL>
      <Opis></Opis>
      <OpisTujJezik></OpisTujJezik>
      <UrlObdelave></UrlObdelave>
      <FrekvencaAzuriranjaID>1</FrekvencaAzuriranjaID>
      <Verzija></Verzija>
      <MD5>50FD6676AB65DF2F49D397BB567C349D</MD5>
      <SHA256>311e7365b87057fe0e257ca6b5572ce6334d8a62553edd4510d13159f7c886eb</SHA256>
      <UUID>6d884966-867b-11f1-a732-00155d0001be</UUID>
      <PID></PID>
      <PrenosPolniUrl>https://dk.um.si/Dokument.php?lang=slv&amp;id=208543</PrenosPolniUrl>
      <Vsebine>
        <Vsebina TipVsebine="GoloBesedilo" JezikID="1033" Oznaka="" Dolzina="88516"></Vsebina>
      </Vsebine>
    </Datoteka>
  </Datoteke>
  <Organizacije>
    <Organizacija OrganizacijaID="3" Kratica="FERI" ZavodEvsID="0000080" Logo="FERI_logo.gif" LogoPolniUrl="https://dk.um.si/teme/dkumDev2/img/logo/FERI_logo.gif">Fakulteta za elektrotehniko, računalništvo in informatiko</Organizacija>
  </Organizacije>
  <OrganizacijeVira>
  </OrganizacijeVira>
  <MetodeZbiranjaPodatkov>
  </MetodeZbiranjaPodatkov>
  <TipologijaDela ID="1.01" Koda="1.01" Naziv="Izvirni znanstveni članek" SchemaOrg="Article"></TipologijaDela>
  <OpenAIRE>
    <OpenAIRE ProjektID="info:eu-repo/grantAgreement/ARIS//J7-70247-2026" Stevilka="J7-70247-2026" Naslov="SPHERE - Vrednotenje okoljskih pojavov z informiranim globokim učenjem na podlagi podatkov opazovanja Zemlje" Akronim="" Delez="50"></OpenAIRE>
    <OpenAIRE ProjektID="info:eu-repo/grantAgreement/ARIS//P2-0041-2020" Stevilka="P2-0041-2020" Naslov="Računalniški sistemi, metodologije in inteligentne storitve" Akronim="" Delez="50"></OpenAIRE>
  </OpenAIRE>
  <Ostalo>
    <StIrodsDatotek>0</StIrodsDatotek>
    <StDatotekPodTrajnimEmbargom>0</StDatotekPodTrajnimEmbargom>
    <StDatotekZOmejenimDostopom>0</StDatotekZOmejenimDostopom>
  </Ostalo>
</Gradivo>
